§ 27. Zastaw (pant) i zastrzeżenie własności (eiendomsforbehold) a przedawnienie (foreldelse)

§ 27 dotyczy zabezpieczenia roszczeń. Zastaw, zastaw sprzedawcy, zastrzeżenie własności i prawo zatrzymania to sposoby, w jakie wierzyciel (kreditor) może się zabezpieczyć. Pytanie brzmi: co dzieje się z takim zabezpieczeniem, gdy samo roszczenie się przedawnia?

W tej dziedzinie wynik nie zawsze jest intuicyjny. Wiele osób uważa, że wszystkie zabezpieczenia wygasają, gdy roszczenie się przedawnia. Inni sądzą, że zastaw zawsze obowiązuje bez względu na wszystko. § 27 leży pomiędzy tymi skrajnościami. Niektóre zabezpieczenia wygasają. Inne nadal obowiązują.

Ustęp pierwszy wymienia trzy rodzaje zastawu bez przeniesienia posiadania, które wygasają, gdy wierzytelność się przedawnia. Zastaw bez przeniesienia posiadania oznacza zastaw, przy którym dłużnik (skyldner) nadal ma rzecz lub nieruchomość, a wierzyciel ma prawo zabezpieczające. Typowo jest to zastaw na nieruchomości, wyposażeniu przedsiębiorstwa lub innych składnikach majątku, których wierzyciel fizycznie nie posiada.

Litera a dotyczy ustawowego zastawu bez przeniesienia posiadania, który nie jest wpisany do rejestru ani zarejestrowany w odrębnym rejestrze prawnym. Wpis do rejestru i rejestracja sprawiają, że prawo staje się widoczne i formalne. Jeśli ustawowe prawo zastawu nie jest zarejestrowane, wygasa ono, gdy roszczenie się przedawni.

Litera b dotyczy zastawu bez przeniesienia posiadania na podstawie dokumentu gwarancyjnego jako zabezpieczenia ewentualnej przyszłej odpowiedzialności za dług. Dokument gwarancyjny to dokument zastawu, który zabezpiecza możliwe lub zmienne roszczenie, a nie tylko jedną określoną kwotę. Gdy wierzytelność się przedawni, takie zabezpieczenie wygasa w sytuacji opisanej w przepisie.

Litera c dotyczy zastawu bez przeniesienia posiadania na roszczenie o odsetki lub inne świadczenie, które staje się wymagalne w określonych odstępach czasu i nie jest ratą kwoty głównej. Przypomina to zasady z § 6. Jeśli zastaw zabezpiecza bieżące odsetki lub świadczenia, a te roszczenia się przedawnią, zastaw na nie wygasa.

Ustęp drugi dotyczy zastrzeżenia własności i zastawu sprzedawcy na dostarczonych rzeczach ruchomych. Rzeczy ruchome to rzeczy, które nie są nieruchomościami. Typowe przykłady to samochód, maszyna, meble i sprzęt. Zastrzeżenie własności oznacza, że sprzedawca zastrzega sobie prawo własności do czasu zapłaty ceny zakupu. Zastaw sprzedawcy oznacza zastaw na sprzedanej rzeczy.

Zasadą ogólną w ustępie drugim jest to, że takie prawo wygasa, gdy przedawni się roszczenie o cenę zakupu. Jeśli roszczenie sprzedawcy o zapłatę jest przedawnione (foreldet), sprzedawca zwykle nie może mimo to odebrać rzeczy na podstawie zastrzeżenia własności lub zastawu sprzedawcy. Istnieje jednak wyjątek: jeśli prawo to jest wpisane do rejestru lub zarejestrowane w odrębnym rejestrze prawnym zgodnie z ustawą, niekoniecznie wygasa w ten sam sposób.

Ustęp trzeci określa zasadę ogólną dla pozostałych przypadków: poza tym przedawnienie nie ma wpływu na prawo zastawu i prawo zatrzymania. Oznacza to, że prawo zastawu może nadal obowiązywać, nawet jeśli samo roszczenie jest przedawnione, chyba że podlega wyjątkom z ustępu pierwszego lub drugiego. Prawo zatrzymania oznacza, że możesz zatrzymać coś, co jest w twoim posiadaniu, do czasu zapłaty roszczenia.

Ustęp czwarty dotyczy ciężaru realnego na nieruchomości. Ciężar realny to prawo obciążające nieruchomość, na przykład obowiązek bieżącego płacenia lub świadczenia czegoś. Ustawa stanowi tu, że przedawnieniu ulegają tylko poszczególne świadczenia. Samo prawo niekoniecznie wygasa.

Czy bank może skorzystać z zastawu, nawet jeśli dług jest przedawniony?

Czasami tak. § 27 ust. 3 stanowi, że poza tym przedawnienie nie ma wpływu na prawo zastawu i prawo zatrzymania. Oznacza to, że zastaw w wielu przypadkach może nadal obowiązywać, nawet jeśli roszczenia nie można już dochodzić jako zwykłej zapłaty.

Może się to wydawać dziwne. Jeśli roszczenie jest przedawnione, dlaczego zastaw ma obowiązywać? Powodem jest to, że zastaw jest odrębnym prawem zabezpieczającym. Może on dać wierzycielowi zaspokojenie z zastawionego składnika majątku, nawet jeśli osobiste roszczenie o zapłatę jest przedawnione. Nie dotyczy to jednak wszystkich zabezpieczeń. Dlatego zawsze musisz sprawdzić ustęp pierwszy i drugi.

Na przykład zarejestrowany zastaw na nieruchomości może mieć silną pozycję. Jeśli jesteś właścicielem mieszkania z zastawem wpisanym do rejestru, zastaw może mieć znaczenie, nawet jeśli w przypadku roszczenia osobistego pojawia się problem przedawnienia. To jeden z powodów, dla których dług zabezpieczony zastawem trzeba oceniać odrębnie.

Zastrzeżenie własności i zastaw sprzedawcy na dostarczonych rzeczach ruchomych podlegają jednak odrębnej zasadzie. W tym przypadku prawo co do zasady wygasa, gdy przedawni się cena zakupu, chyba że prawo jest zarejestrowane zgodnie z ustawą. Jeśli kupujesz rzecz na raty, a sprzedawca nie dochodzi roszczenia o zapłatę, zanim ono się przedawni, prawo sprzedawcy do odebrania rzeczy również może wygasnąć.

Czym jest prawo zatrzymania?

Prawo zatrzymania oznacza, że zatrzymujesz rzecz, dopóki nie otrzymasz zapłaty. Klasycznym przykładem jest warsztat, który naprawił samochód. Jeśli klient nie zapłaci, warsztat w niektórych sytuacjach może zatrzymać samochód do czasu zapłaty rachunku.

Zgodnie z § 27 ust. 3 przedawnienie poza tym nie wpływa na prawo zatrzymania. Oznacza to, że jeśli ktoś zgodnie z prawem zatrzymuje rzecz, prawo to może nadal obowiązywać, nawet jeśli w przypadku roszczenia pieniężnego (pengekrav) pojawia się problem przedawnienia. Trzeba to jednak ocenić w konkretnej sprawie, ponieważ prawo zatrzymania ma własne warunki.

Prawo zatrzymania różni się od zwykłego roszczenia. Wierzyciel niekoniecznie domaga się zapłaty na podstawie wyroku (dom). Wierzyciel mówi: „Nie dostaniesz rzeczy z powrotem, dopóki roszczenie nie zostanie uregulowane”. To silna pozycja, ponieważ wierzyciel już ma rzecz.

Jeśli spotkasz się z prawem zatrzymania, poproś o szczegółowe zestawienie roszczenia i podstawę zatrzymania rzeczy. Jeśli sam chcesz skorzystać z prawa zatrzymania, upewnij się, że warunki są spełnione. Bezpodstawne zatrzymanie rzeczy może prowadzić do odpowiedzialności.

Co dzieje się z zastawem sprzedawcy i zastrzeżeniem własności?

Jeśli sprzedawca sprzedał rzeczy ruchome z zastawem sprzedawcy lub zastrzeżeniem własności, celem jest zabezpieczenie ceny zakupu. Kupujący otrzymuje rzecz, ale sprzedawca ma zabezpieczenie na wypadek, gdyby kupujący nie zapłacił.

§ 27 ust. 2 stanowi, że prawo wygasa, gdy przedawni się wierzytelność o cenę zakupu. Ma to sens. Jeśli sprzedawca nie może już żądać ceny zakupu, ponieważ roszczenie jest przedawnione, to co do zasady nie powinien też móc odebrać rzeczy.

Wyjątek jest jednak ważny. Jeśli prawo jest wpisane do rejestru lub zarejestrowane w odrębnym rejestrze prawnym zgodnie z ustawą, zasada ogólna nie ma zastosowania w ten sam sposób. Rejestracja daje prawu silniejszą ochronę. Typowo zarejestrowany może być zastaw sprzedawcy na samochodzie.

Oznacza to, że musisz sprawdzić, czy zabezpieczenie jest zarejestrowane. Nie wystarczy wiedzieć, że w umowie było napisane „zastrzeżenie własności”. Musisz wiedzieć, czy prawo jest zarejestrowane tam, gdzie ustawa tego wymaga lub na to pozwala.

Co się stanie, jeśli popełnisz błąd?

Jeśli jako dłużnik sądzisz, że przedawnienie automatycznie usuwa zastaw, możesz się zdziwić. Wierzyciel może nadal mieć prawo do zastawu. Może to oznaczać, że składnik majątku może zostać wykorzystany do zaspokojenia wierzyciela, nawet jeśli zwykłe roszczenie o zapłatę jest przedawnione.

Jeśli jako wierzyciel sądzisz, że zabezpieczenie zawsze obowiązuje, również możesz się mylić. Zwłaszcza w przypadku zastrzeżenia własności i zastawu sprzedawcy na rzeczach ruchomych prawo może wygasnąć, gdy przedawni się cena zakupu, jeśli prawo nie ma szczególnej ochrony wynikającej z rejestracji.

Jeśli nie sprawdzisz rejestracji, możesz źle ocenić sytuację. Rejestracja lub wpis do rejestru mogą mieć decydujące znaczenie.

Najpierw ustal, jakie to jest zabezpieczenie. Zastaw? Zastaw sprzedawcy? Zastrzeżenie własności? Prawo zatrzymania? Ciężar realny? Następnie sprawdź, czy zabezpieczenie jest wpisane do rejestru lub zarejestrowane.

Odróżniaj samo roszczenie od zabezpieczenia. Zapytaj: czy roszczenie o zapłatę jest przedawnione? Następnie zapytaj: co dzieje się z zabezpieczeniem zgodnie z § 27?

Jeśli otrzymasz żądanie zwrotu rzeczy z powodu zastawu sprzedawcy, poproś o dokumentację roszczenia o cenę zakupu, umowę i ewentualną rejestrację.