§ 26. Potrącenia można czasem dokonać, nawet jeśli roszczenie jest przedawnione

§ 26 jest wyjątkiem od surowej zasady z § 24. § 24 mówi, że gdy roszczenie się przedawnia, tracisz prawo do spełnienia świadczenia (oppfyllelse). § 26 mówi, że mimo to w niektórych przypadkach możesz wykorzystać przedawnione roszczenie do potrącenia.

Potrącenie oznacza, że dwa roszczenia odejmuje się od siebie. Jeśli jesteś mi winien 10 000 kr, a ja jestem winien Tobie 7 000 kr, możemy się rozliczyć, odejmując roszczenia od siebie. Wtedy jednej z nas zostaje netto 3 000 kr. Zamiast tego, by każdy płacił drugiemu, roszczenia zalicza się na siebie.

Może to mieć znaczenie także wtedy, gdy jedno z roszczeń jest przedawnione. Zasadą jest, że nie można żądać zapłaty przedawnionego roszczenia. Ale § 26 mówi, że prawo do potrącenia niekoniecznie przepada. Nadal możesz użyć roszczenia jako obrony przed roszczeniem drugiej strony, jeśli warunki są spełnione.

Litera a jest najprostsza. Jeśli prawo do potrącenia zostało uzgodnione, może zostać zachowane, nawet jeśli roszczenie jest przedawnione. Strony mogły więc uzgodnić, że roszczenia mogą być potrącane w określony sposób. Wtedy trzeba przeczytać umowę.

Litera b dotyczy roszczeń, które wynikają z tego samego stosunku prawnego. Oznacza to, że roszczenia muszą być ze sobą ściśle powiązane. Muszą pochodzić z tej samej umowy, tego samego rozliczenia lub tej samej relacji między stronami. Nie zawsze wystarczy, że strony się znają lub zawarły kilka różnych umów.

Dodatkowo roszczenie, wobec którego dokonujesz potrącenia, musi powstać, zanim przedawniona wierzytelność się przedawniła. Zapobiega to wykorzystywaniu starego, przedawnionego roszczenia wobec zupełnie nowego roszczenia, które powstaje później bez ścisłego związku.

§ 26 jest ważny, ponieważ potrącenie często wydaje się sprawiedliwe. Jeśli dwa roszczenia są ze sobą powiązane, może wydawać się niesłuszne, że jedna strona może żądać pełnej kwoty, a druga nie może wykorzystać swojego roszczenia wzajemnego tylko dlatego, że minął termin. Ustawa daje więc ograniczoną możliwość.

Czy mogę uniknąć płacenia, dokonując potrącenia?

Tak, czasami. Jeśli masz roszczenie wobec osoby, która żąda od Ciebie pieniędzy, możesz wykorzystać to roszczenie do potrącenia. Jeśli Twoje roszczenie jest przedawnione, musisz sprawdzić, czy § 26 mimo to pozwala Ci go użyć.

Pierwsze pytanie brzmi, czy uzgodniliście prawo do potrącenia. Może to być zapisane w umowie. Może to też wynikać z uzgodnionego sposobu rozliczeń. Jeśli umowa wyraźnie mówi, że roszczenia mogą być potrącane, może pomóc litera a.

Jeśli nie zostało to uzgodnione, musisz sprawdzić literę b. Wtedy roszczenia muszą wynikać z tego samego stosunku prawnego. Może to być na przykład ta sama umowa najmu, to samo zlecenie dla fachowca, ta sama umowa kupna lub to samo rozliczenie finansowe.

Wyobraź sobie, że fachowiec żąda płatności końcowej. Uważasz, że fachowiec jest Ci winien obniżkę ceny (prisavslag) z powodu wad (mangel) w ramach tego samego zlecenia. Nawet jeśli Twoje roszczenie o obniżkę ceny jest przedawnione, możliwe, że możesz je wykorzystać do potrącenia, jeśli roszczenie fachowca i Twoje roszczenie wynikają z tego samego zlecenia. Wtedy § 26 ma znaczenie.

Ale jeśli fachowiec żąda zapłaty za nowe zlecenie w 2026 roku, a Ty chcesz potrącić przedawnione roszczenie z zupełnie innego zlecenia z 2018 roku, jest to trudniejsze. Wtedy może to nie być ten sam stosunek prawny.

Co oznacza „ten sam stosunek prawny”?

Ten sam stosunek prawny oznacza, że roszczenia pochodzą z tej samej relacji prawnej między stronami. To coś więcej niż to, że chodzi o te same osoby. Roszczenia muszą być ze sobą ściśle powiązane.

Jedna umowa to często ten sam stosunek prawny. Jeśli oba roszczenia pochodzą z tej samej umowy kupna, tej samej umowy najmu lub tego samego zlecenia usługi, zwykle mieści się to w zakresie przepisu. Jeśli roszczenia pochodzą z tego samego rozliczenia szkody lub tych samych wzajemnych rozrachunków, również może się to mieścić.

Kilka odrębnych umów nie zawsze stanowi ten sam stosunek prawny. Jeśli w 2020 roku kupiłeś od kogoś samochód, a później w 2025 roku wynająłeś od tej samej osoby domek letniskowy, są to zwykle dwa różne stosunki prawne. Przedawnionego roszczenia z zakupu samochodu nie można bez dalszych przesłanek potrącić z czynszem za domek.

To rozróżnienie bywa trudne. Dlatego, jeśli dokonujesz potrącenia, wyraźnie wyjaśnij związek. Napisz, dlaczego roszczenia są ze sobą powiązane. Napisz, z jakiej umowy wynikają. Podaj kwoty.

Co oznacza, że roszczenie musi powstać przed przedawnieniem?

Litera b mówi, że roszczenie, wobec którego dokonuje się potrącenia, musi powstać, zanim przedawniona wierzytelność się przedawniła. To kwestia techniczna, ale ważna.

Wyobraź sobie, że Twoje roszczenie przedawniło się 1 czerwca 2026 roku. Jeśli roszczenie drugiej osoby wobec Ciebie powstaje dopiero w 2027 roku, zwykle nie możesz wykorzystać swojego starego, przedawnionego roszczenia do potrącenia na podstawie litery b. Nowe roszczenie pojawiło się za późno. Ustawa nie chce, by stare, przedawnione roszczenia mogły być wykorzystywane wobec zupełnie nowych roszczeń.

Jeśli natomiast oba roszczenia istniały, zanim nastąpiło przedawnienie, potrącenie może być bardziej uzasadnione. Wtedy roszczenia mogły w praktyce zostać rozliczone ze sobą, póki oba były aktualne. § 26 pozwala Ci w niektórych przypadkach zachować tę możliwość.

To jeden z powodów, dla których daty są ważne. Kiedy powstało Twoje roszczenie? Kiedy się przedawniło? Kiedy powstało roszczenie, wobec którego chcesz dokonać potrącenia? Jeśli tego nie wiesz, nie możesz prawidłowo ocenić § 26.

Co się stanie, jeśli popełnisz błąd?

Jeśli zapłacisz pełną kwotę, nie rozważywszy potrącenia, możesz stracić praktyczną możliwość zmniejszenia roszczenia. Jest to szczególnie ważne, gdy roszczenia są ze sobą powiązane, jak przy najmie, usługach fachowców i zakupach.

Jeśli natomiast dokonasz potrącenia bez podstawy, druga strona może żądać pełnej zapłaty, a być może doliczyć odsetki (renter) i koszty. Potrącenie powinno więc być konkretne i uzasadnione.

Jeśli powiesz tylko „ja też mam roszczenie wobec ciebie”, nie składając oświadczenia o potrąceniu, sytuacja może być niejasna. Napisz wyraźnie, że dokonujesz potrącenia, jaką kwotą i wobec jakiego roszczenia.

Zrób dwie kolumny. W jednej wpisz roszczenie drugiej strony wobec Ciebie. W drugiej wpisz swoje roszczenie wobec drugiej strony. Przy każdym roszczeniu podaj kwotę, datę i podstawę.

Sprawdź, czy potrącenie zostało uzgodnione. Jeśli nie, oceń, czy roszczenia wynikają z tego samego stosunku prawnego. Sprawdź też, czy roszczenie drugiej strony powstało, zanim Twoje roszczenie się przedawniło.

Jeśli chcesz dokonać potrącenia, zrób to na piśmie. Napisz: „Oświadczam, że dokonuję potrącenia.” Wyjaśnij kwotę i dołącz dokumentację.